--> - صحيح مسلم ، 3 / 45 ؛ مسند احمد ، 4 / 245 . پاسخ اين است كه : اولا : اين گريه حمل بر گريهء نوع جاهليّت و گريهء غير مشروع مىشود ، مثل گريهء همراه با لطمه زدن و خدشه وارد كردن و سخنان ناروا ، امّا گريه‌اى كه اين‌ها را ندارد ، مشروع است به دليل گفتهء امام صادق عليه السّلام چنان‌كه در كتاب تهذيب ، 1 / 465 ، حديث 1524 ، آمده است : « ابراهيم خليل الرّحمن از پروردگارش درخواست كرد تا دخترى به او مرحمت كند كه پس از مرگش بر وى بگريد . » ثانيا : گريه و ندبه با برشمردن فضايل ميّت و براساس صداقت ، اشكالى ندارد ، اين نظر و سخن احمد بن حنبل است چنان‌كه در المغنى ، 2 / 411 ؛ شرح كبير ، 2 / 429 ، آمده است . ثالثا : حضرت فاطمه عليها السّلام بر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نوحه‌سرايى مىكرد ، به‌طورى كه در سنن نسائى ، 4 / 13 ؛ سنن ابن ماجه ، 1 / 522 ، حديث 1630 ، آمده است كه مىگفت : « اى پدر ! چقدر به خدا نزديكترى ، اى پدر ! به جبرئيل تسليت عزايت را مىگويم ! اى پدر ! دعوت پروردگارت را لبيك گفتى ! » . همه مىدانيم وقتى كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رحلت كرد ، كوچك و بزرگ بيتابى كرد و گريه‌هاى فراوان و تسليت اندك بود و مصيبت آن حضرت بر خويشان ، اصحاب ، دوستان و علاقه‌مندان ، بيگانگان و خويشان گران بود ، نمىديدى مگر همهء مرد و زن گريان و نالان ، نه تنها اهل زمين ، بلكه اهل آسمان و از همه غمگينتر و گريانتر و محزونتر بانو فاطمه زهرا عليها السّلام كه همواره غمش تازه و افزون مىگشت ، هر روز از روز قبل بيشتر ، از اين‌رو طاقت نياورد ، روز هشتم بيرون شد و فريادى زد كه گويى از دهان رسول اللّه برمىآيد ، زنها شتافتند ، دختران و پسران خردسال دويدند و مردم گريه و نوحه برآوردند و مردم از هرجا آمدند ، چراغ‌ها خاموش شد تا چهرهء زنان ديده نشود ، و زنان چنين پنداشتند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از آرامگاه خود برخاسته است و مردم همه وحشت‌زده و سرگردان كه چه اتّفاقى افتاده است ! درحالىكه حضرت زهرا عليها السّلام فرياد مىزد و بر پدرش مىگريست : وا ابتاه ، وا صفيّاه ، وا محمّداه ، وا ابا قاسماه ، وا ربيع الأرامل و اليتامى ، من للقبلة و المصلّى ، و من لا بنتك الوالهة الثّكلى . بنابراين غم و گريه از لوازم عاطفهء بشرى و از مقتضيّات رحمت خداى سبحان است ، البتّه در صورتى كه سخن و عمل زشتى به همراهش نباشد . در مسند احمد ، 1 / 335 ، از ابن عبّاس نقل شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « هرچه از قلب و چشم باشد ، از جانب خدا و رحمت است و هرچه از دست و زبان باشد ، از شيطان است . » حضرت آدم بر پسرش هابيل گريه مىكرد و مىگفت : « چرا من از باريدن اشك چشم دريغ كنم - درحالىكه هابيل را آرامگاهش دربر گرفته است ! » و حضرت ابراهيم بر اسماعيل ( به‌طورى كه در منابع آمده ) ، گريه كرد و حضرت يعقوب بر يوسف و زكريّا بر يحيى عليه السّلام و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى جدّش عبد المطّلب و بر مادر و اعضاى خانواده‌اش گريستند . درصدد آن نيستيم تمام كسانى را كه بر مصيبت پدر ، مادر ، برادر ، همسر ، فرزندان ، دوست و همسايه‌اش گريسته است نام ببريم ، كسانى كه بخواهند ، مىتوانند به منابع ذيل مراجعه كنند : طبقات كبرى ، 1 / 123 ؛ فرائد السّمطين ، 1 / 152 ؛ مناقب خوارزمى ، ص 26 ؛ كنز العمال ، 6 / 223 و 13 / 112 و 15 / 146 ؛ سنن ابن ماجه ، 2 / 1366 ؛ ذخائر العقبى ، ص 17 ؛ سنن -